Poznati srpski diplomata, državnik, istoričar i akademik Jovan Ristić rođen je 16. januara 1831. godine u Kragujevcu, a preminuo 4. septembra 1899. godine u Beogradu. Pored Ilije Garašanina i Nikole Pašića svrstava se u red najvećih državnika 19. veka u Srbiji i osnivač i vođa Liberalne stranke.

Oskudno detinjstvo provodio je u Kragujevcu sa majkom Marijom, jer je bez oca Riste ostao kao dečak.  Zahvaljujući uspesima koje je nizao u Osnovnoj školi i kućnog prijatelja, koji je prepoznao Jovanov trud, odlazi u Beograd na doškolovavanje u Srednju školu. Po dolasku u Beograd postaje istaknuti član kvazipolitičkog studentskog udruženja koje je napredovalo posle događaja iz 1848. godine „Družine mladeži srpske“. Među nekoliko ljudi iz Srbije Ristić je prisustvovao „Majskoj Skupštini“ u Sremskim Karlovcima, tadašnja teritorija Hamburške monarhije.

Nakon diplomiranja na beogradskom Liceju, stipendijom srpske države, Ristić odlazi na studije u Berlin, gde stiče zvanje doktora filozofije na prestižnom Univerzitetu u Hajdelbergu. Potom studije nastavlja na pariskoj Sorboni.

Jovan Ristić

Po povratku u Srbiju 1854. godine postaje državni nameštenik i radi u Ministarstvu unutrašnjih dela. Veliki uticaj na mladog Ristića ostavlja nadređeni Ilija Garašanin, uticajni politički lider u Srbiji. Veliku naklonost srpskih kneževa iz dinastije Obrenović stiče uzevši za ženu Sofiju, ćerku najbogatijeg beogradskog trgovca Hadži Tome. Jedno kraće vreme radi kao urednik „Srpskih novina“, u kojima je popularisao engleskog pisca Vilijama Šekspira u Srbiji. Bio je redovni član Srpske kraljevske akademije (današnji SANU), u kojoj je jedno vreme bio i predsednik.

Početak uspešne diplomatske karijere smatra se odlazak u  Srpsko poslanstvo u Carigradu 1861. godine, po naređenju Ilije Garašanina. U pregovorima ca Turcima 1867. godine uspeo je da izdejstvuje ukidanje njihovih tvrđava u Srbiji. Kao nagradu za uspešne pregovore postavljen je na mesto ministra inostranih dela. Odlukom kneza Mihajla Obrenovića 1867. godine Ristić, na kratko, postavljen je na mesto predsednika Ministarskog saveta. U periodu od 1868. do 1893. godine postaje jedan od najuticajnijih političkih ličnosti u Srbiji.

Nakon atentata na kneza Mihajla Obrenovića 1868. godine Jovan dovodi kneza Milana Prvog Obrenovića iz Pariza. S obzirom da je knez imao samo 14 godina, oformljeno je namesništvo u kom su bili Milivoje Petrović  Blaznavac, Ristić i Jovan Gavrilović. Kao i knezu Milanu, bio je regent i kralju Aleksandru Prvom Obrenoviću.

U unutrašnjoj politici Ristić je smatrao da je  Srbiji potreban dvodomni parlament, dok je u spoljnoj politici pokušavao da ujedini srpski narod u jednu državu, kao što su ti uradile Pijemont u Italiji i Pruska u Nemačkoj i da smanji zavisnost Srbije od Austrije i Rusije. U decembru 1868. godine saziva delegate u Napuljski odbor, gde uspeva da izdejstvuje pisanje novog ustava, u kom bi se Skupštini dala veća uloga, ali je ostalo nerešeno pitanje uređenja Skupštine. Shodno tome, Ristić saziva Veliku narodnu Skupštinu u Kragujevcu, gde se usvaja nacrt novog ustava, koji je pisao sam Ristić, u suprotnosti sa do tada važećim Turskim ustavom koji nije dozvoljavao promenu ustava za vreme maloletnosti kneza.

Za vreme vladavine Milana Obrenovića, Ristićeva vlada dobila je zadatak da donese odluku o vojnim zahtevima Srbije, koji bi se zasnivali na srpsko-ruskim pobedama. Nezadovoljan Sanstefanskim sporazumom, u kojem su minirane Srpske vojne pobede, Ristić veštom diplomatijom uspeva da dobije saglasnost Rusije o zadržavanju postojeće vojne situacije do postizanja konačnog rešenja.

- Ne smemo pristati na ulogu piona koja nam je data - napisao je Ristić šefu srpskog generalštaba Kosti Protiću u martu 1878. godine.

Sporazum iz San Stefana bio je pokretač zaokreta u spoljnopolitičkoj orijentaciji Srbije, koja je do tada bila slepo odana Rusiji. Diskretnom i obazrivom, ali i lukavom, politikom ministar inostranih dela Jovan Ristić traži zaštitu i podršku od austrijskih vlasti na Berlinskom kongresu, radeći tako samo za interese Srbije, ali bez uvrede za Rusiju. Ključnu ulogu u sklapanjeu Berlinskog sporazuma imao je upravo Jovan Ristić. Uz izaslanika Kostu Cukića borio se da obezbedi adekvatnu dobit za državu, ali i da zadrži prijateljske odnose sa obe sile. Od svih balkanskih diplomata, samo je Ristić skromno nastupao na kongresu dobivši sve što je trebalo za Srbiju, ne uvredivši nijednu silu i ostavši sa svima u dobrim odnosima. Preuzimanjem kontrole nad južnomoravskom dolinom Srbija je postala vladar glavnih pravaca iz Evrope na Balkan, a otvoren je i pravac dolinom Vardara.

Jovan Ristić uspešno je završio borbu Srbije sa Osmanskim carstvom. Takođe, dao je temeljan doprinos ustavnom razvoju Srbije svojom odlučujućom ulogom u pripremi ustava od 1869. i 1888. godine. Ovi dokumenti podstakli su jačanje demokratskih institucija u Srbiji i istakli je u prve redove balkanskih zemalja. Pored diplomatije, bavio se istorijom i napisao je dva naučna rada „Spoljašnji odnošaji Srbije od 1848-1872“ i „Diplomatska istorija Srbije 1875 – 1878“.

U poslednjim trenutcima života, i u testamenutu, Ristić iskazuje svoju zahvalnost Bogu rečima: „Iznad svega sam osećao potrebu da se povinujem Božjem proviđenju, zahvalan što me je izvukao iz siromaštva i izveo na put na kojem sam u građanskom životu i državnim položajima mogao da zauzmem određeno mesto i pod teškim okolnostima zarađujem za život“.

Lj.Marković

foto: Muzej Vojvodine